Vừa rồi mình để ý thấy Vitalik lại tung ra một loạt đề xuất khá táo bạo về cấu trúc nền tảng Ethereum. Thứ hay ở đây là nó không chỉ là những cải tiến nhỏ lẻ, mà là việc "tháo động cơ" khi máy bay đang bay ở độ cao 10.000 mét.

Cái vấn đề mà Vitalik chỉ ra khá thú vị: các nhà phát triển Ethereum từ lâu đã có thói quen tránh sử dụng EVM nếu có thể. Mỗi khi cần thêm một phép toán mật mã mới, thay vì triển khai trong EVM, họ lại yêu cầu thêm một "hợp đồng tiền biên dịch" để bỏ qua máy ảo hoàn toàn. Điều này cho thấy EVM đang trở thành một tắc nghẽn thực sự.

Vitalik đề xuất hai thay đổi lớn. Thứ nhất là cải tổ cây trạng thái Ethereum - cái "hệ thống chỉ mục" mà mỗi khi kiểm tra số dư hay xác thực giao dịch đều phải dò qua. Hiện tại nó sử dụng cấu trúc Keccak Merkle Patricia Tree khá phức tạp. Vitalik muốn thay nó bằng một cây nhị phân đơn giản hơn, giảm độ dài branch Merkle xuống còn khoảng một phần tư. Đồng thời thay đổi hàm băm, có thể dùng Blake3 hoặc Poseidon. Thay đổi này sẽ giảm đáng kể băng thông cần thiết cho các light client.

Nhưng cái thay đổi thứ hai mới là "bom tấn" thực sự: thay thế EVM bằng kiến trúc RISC-V trong dài hạn. Logic rất đơn giản - nếu các hệ thống chứng minh ZK đã dùng RISC-V, tại sao máy ảo lại phải dùng ngôn ngữ khác và thêm một lớp dịch giữa chúng? Loại bỏ lớp dịch này, hiệu suất sẽ tự động tăng. Vitalik lên kế hoạch ba bước: đầu tiên chạy hợp đồng biên dịch trước trên máy ảo mới, sau đó cho phép triển khai trực tiếp, cuối cùng "hưu trí" EVM nhưng viết lại nó thành một hợp đồng thông minh chạy trên máy ảo mới để đảm bảo tương thích hoàn toàn.

Thứ hay là Vitalik đưa ra con số: cây trạng thái và máy ảo chiếm hơn 80% điểm nghẽn chứng minh của Ethereum. Nói cách khác, nếu không động đến hai phần này, việc mở rộng quy mô Ethereum trong thời đại ZK sẽ chỉ dừng ở đó.

Nhưng không phải ai cũng đồng ý. Offchain Labs, đội ngũ phát triển Arbitrum, đã phản bác khá chi tiết. Họ nói RISC-V thực sự phù hợp để tạo chứng minh ZK, nhưng không phù hợp làm "định dạng giao hàng" cho hợp đồng. Họ phân biệt giữa "bộ lệnh giao hàng" và "bộ lệnh chứng minh" - hai thứ không cần phải giống nhau. Offchain Labs đề xuất dùng WebAssembly (WASM) cho lớp hợp đồng vì WASM hoạt động hiệu quả trên phần cứng tiêu chuẩn, có cơ chế xác thực an toàn về kiểu dữ liệu, và hệ sinh thái công cụ đã được kiểm nghiệm thực tế hàng tỷ lần. Họ thậm chí đã triển khai bản mẫu trên Arbitrum: dùng WASM làm định dạng giao dịch, sau đó biên dịch thành RISC-V để tạo chứng minh ZK. Hai lớp hoạt động độc lập.

Offchain Labs cũng nêu một rủi ro đáng suy ngẫm: công nghệ chứng minh ZK thay đổi cực nhanh, gần đây RISC-V đã chuyển từ 32-bit sang 64-bit. Nếu hàn chặt RISC-V vào Ethereum L1 bây giờ, hai năm sau xuất hiện kiến trúc tốt hơn thì sao?

Bối cảnh lớn hơn là các L2 đang bắt đầu "cai sữa" khỏi Ethereum. Một tháng trước, Vitalik đã đặt câu hỏi liệu Ethereum còn cần một "đường lối L2 chuyên biệt" hay không. Thay vì hoảng loạn, các L2 lại chủ động "giải phóng khỏi Ethereum", tìm ra lý do tồn tại độc lập của mình.

Vitalik cũng thừa nhận rằng thay thế EVM hiện vẫn chưa có sự đồng thuận rộng rãi từ cộng đồng nhà phát triển. Cải cách cây trạng thái đã chín muồi hơn, có bản nháp cụ thể, nhưng thay thế EVM bằng RISC-V vẫn chỉ ở giai đoạn "lộ trình". Tuy nhiên, Vitalik vừa tuyên bố rằng Ethereum đã thay đổi động cơ phản lực một lần (The Merge), tiếp theo có thể thay thêm khoảng bốn lần nữa - bao gồm cây trạng thái, sự tinh gọn của đồng thuận, xác thực ZK-EVM, và thay thế máy ảo.

Upgrade Glamsterdam dự kiến sẽ triển khai vào nửa đầu năm 2026, sau đó là Hegota. Cải cách cây trạng thái và tối ưu hóa lớp thực thi là những hướng đi chính đã được xác định. Câu hỏi thực sự không phải "có thể hay không", mà là cách tháo các miếng vá thế nào. Ethereum đã chứng minh khả năng này qua việc chuyển từ PoW sang PoS, từ L1 all-in sang trung tâm Rollup. Lần này nó đang đào bật nền móng cũ để đúc lại, chứ không chỉ thêm tính năng mới. Đây là cuộc cải tạo có tầm nhìn dài hạn, và câu trả lời có lẽ sẽ rõ ràng vào năm 2027. Nhưng ít nhất có một điều chắc chắn: Ethereum không định trở thành một "hệ thống cũ cần vá lỗi" trong thời đại ZK.